Iqlil qurban we biljirlashliri

2 Nachrichten Einstellungen
Antwort | Gesprächsfaden
Diese Nachricht in verschachtelter Ansicht betrachten
|

Iqlil qurban we biljirlashliri

Qérindash


Iqlil qurban we biljirlashliri


Ömer qul


Iqlil qurban isimlik bir kishi élan qilghan «Isa ependi kim?(1)» Mawzuluq yalghan - yawidaq we töhmetlerge tolghan maqaliside(2) merhum isa yüsüp aliptékinni bir "weten xa'ini" süpitide körsitishke tirishqan. Iqlil qurban buningdin burunmu bu türde maqaliler yazghan emma bugüngiche uning bu xil qilmishlirigha jawap bergen birerkim chiqmighanidi. Bu ehwal manga merhum isa yüsüp aliptékindin da'im anglaydighan "bir kishi manga haqaret qilish bilen öz könglini xosh tutsa, bumu méning u kishige bir yaxshiliqimdur" dégen sözini esletti(3). Lékin iqlil qurban, herhalde özige jawap qayturidighan birersining chiqmasliqini bir ajizliq dep qarighan bolishi kérekkim, axiriqi yazmisinimu yézishqa jüret körsetken. Yéqinqi on yilni sherqi türkistan heqqide izdinishler bilen ötküzgen,  hetta bu heqte doktorluq unwani alghan bir akadémik bolush süpitim bilen iqlil qurbanning shexsi hislirini, heqiqi bir wetenperwer zatning eziz simasini yer bilen yeksan qilish gheyritige könglüm bundin ziyade taqet körsitelmeslikini tonup yétip bu yazmigha qelem tewritishni lazim taptim. Del shu «isa ependi kim?» Namliq maqale sewir qachimizni tashturghan axirqi tamche boldi. Dawamliq süküt saqlashning "naheqchilik aldida süküt qilghan tilsiz sheytandur" dégen sözge bina'en insaniy bir meydan we ehdu-wapa, texminimche iqlil qurbanda bularning héchbiri yoqtur, bolmaydu hem.

Iqlil qurbanning, némila bolmisun allahqa ishenmeydighanliqini öz kechmishliride bayan qilsimu(4), "musulmanmu", "atézimchimu" yaki bir "murtedmu", némiliki éniq emes. Eger özini bir "musulman" süpitide tonighan bolsa idi, bundin 17 yil muqeddem allahning dergahigha seper qilghan, özini aqliyalmaydighan bir kishige bunche éghir haqaret yaghdurushning bir gunah ikenlikinimu biligen bolatti.

Iqlil qurbanning söz qilinghan maqalisining kirish qisimida:
«...Türkiyediki sherqiy türkistandin bixewer muhittin, izdinishchanliq aditi bolmighan yerlik dindar tepekkurdinmu paydilinip, özini sherqi türkistanning rehbiri we xitaygha qarshi musteqilliq küreshchisi bir qehriman qilip tonitidu(5)...» deydu.
 
Iqlil qurban bu sözliri bilen peqet merhum isa yüsüp aliptékinnila emes, eyni weqitta türkiye we sherqi türkistandiki pütün musulman-türklernimu "nadan" yérige qoyup biraqla hemmini haqaret qilish jasaritide bolghan. Berheq, xitaylar sherqi türkistan türüklirini nadan qaldurush üchün qolidin kelgen her türlük wastini qollanghan, ziyaliylarni yoqatqan we yashlarning yétiship chiqishini tosqan. Lékin yéqinqi 60 yilda oqush pursiti tapqan sherqiy türkistanliq yashlardin, türkiye bashchiliqida, a q sh, yawrupa elliri, yaponiye we awustraliye qatarliq memliketlerde nurghunlighan akadémikler yétiship chiqti. Bular sherqi türkistan dawasining awangartliri bolup tirishchanliqilirini atqarmaqta. Bu kishiler künimizde sherqi türkistan dawasini dunya jama'etchilikige tonutush, qilinghan zulum we naheqchiliklerni dunya jama'etchilikige qubul qildurush üchün teshkillinip jan-dili bilen küreshmekte. Ana weten sherqi türkistandiki yashlar bolsa sherqi türkistan dawasini hayati bedilige dawamlashturushqa tirishmaqta. Türkiyede yétishken prof. Doktor alimjan inayet(6), dotsént doktor  erkin ekrem(7) we dotsént doktor erkin emet(8) qatarliq qimmetlik ziyalilar bulardin bir qanchisidur. Iqlil qurban bu qimmetlik akadémklerni hem "xitay gomashtisi, menpe'etperest kishiler" dep teriplimekte. Bu ismi tilgha élinghan kishilerning sherqi türkistanda tughulghanliqi we u yerdin kelgen bolushi "xitay gomashtisi we menpe'etperest kishiler" bolup qarilinishigha seweb körsitilgen. Bu mentiqqe köre, sherqi türkistanda tughulup kéyin türkiyege kelgen herbir sherqi türkistanliq xitay gomashtisi, menpe'etperest kishilerdur. Yene bu metiqqe köre iqlil qurban, sherqi türkistanda tughulghan bolsa, bu qarilash iqlil qurban üchünmu küchke ige. Körüwilishqa boliduki, bu zat mentiqiliq pikirdin yoqsul, néme dewatqanliqini bilmeydighan biridur.

Iqlil qurban, memlikitimizdiki milliyetchi we menewiyetchi tebiqini ise "izdinishchanliq aditi bolmighan yerlik dindar tepekkur"(9) dep pes köridu. Halbuki bu milliyetchi we menewiyetchi tebiqe yéqinqi 60 yildin buyan sherqi türkistan dawasining türkiye we dunyada tutqan qoli, mangghan puti bolmish we buning bilen iptixar hés qilip kelgen, yenimu iptixarlinishqa dewam etküsidur.

Mu'ellip yazmisining dawamida merhum isa yüsüp aliptékinni "özini sherqi türkistanning dahiysi we xitaygha qarshi musteqilliq küreshchisi bir qehriman süpitide tonutqanliqini(10) algha sürmekte. Isa yüsüp aliptékinnng sherqi türkistanning rehbiri ikenliki toghridur. Lékin buni isa yüsüp aliptékinning toqup chiqarghanliqi bolsa töhmettur. Tarix we tarixchiliktin bixewer biridin alahide bir nerse kütüshni taza bolsa "qebul bolmaydighan du'agha amin déyish" maqali bilen izahlash mumkin. Iqlil qurban bilmeydighan yaki bilip turup tilgha almaqtin qachqan heqiqet bolsa shudurki: 1954- yili 1- sintebir küni muhajirettiki sherqi türkistan wekillirining qatnishshi bilen se'udi erebistanning hijaz shehride échilghan 1- nöwetlik sherqi türkistan qurultiyida: "biz hijaz qurultiyigha qatnashqan heyetler, yurtimizdiki 25 miliyon we chetellerdiki qanche 10 ming sherqi türkistanliqlar namidin muhemmed emin bughra bilen isa yüsüp aliptékini milli rehbirimiz sayliduq" sheklide bir qarar élinghan(11). Élinghan bu qarargha baqmay merhum isa yüsüp aliptékinning özini "sherqi türkistanning dahiysi yaki qehrimani" süpitide otturigha sürgenlikige da'ir bir qeyt mewjut emestur(12). Bu sepsetining eksiche, isa yüsüp aliptékin özini her da'im "men millitimning chakirimen" yeni "men milletning qulimen" sheklide ipadiligenlikini eserliridin körüwélish mumkin. Eslide isa yüsüp aliptékin "men dahiymen" depla dahiy bolghili bolmaydighanliqini, heqiqi dahiyning her esirde bir chiqidighanliqini, sherqi türkistan xelqining béshigha kelgen kélishmesliklerning köpinchisining dahiyliq jédilidin kélip chiqqanliqini we bu wejidin özini her zaman "milletning bir chakiri" süpitide tonushturushni xahlighanliqini" bayan qilip kelgen.

Iqlil qurban merhum isa yüsüp aliptékinni "özige aliptékin texellusini qoyghanliqi(13)" bilen eyiplimekte. Iqlil qurbanning türkiyede bir tegat qanunining barliqini bilmigüdek derijide bilimsiz emeslikige ishinmen. Sherqi türkistanda köpinche dadisining ismini tegat qilip ishlitlidighanliqini öziliri obdan bilidighandu. Halbuki isa ependi 1940- yillarda nenjingda peytide "aliptékin" dégen tegatni ishletkenidi(14). Uning üstige bu ehwal "aliptékin" dégen tegatni türk puqrasi bolghandin kéyin almighanliqini delillimekte. Heyran qalarliqi iqlil qurbanning neziride bumu bir gunahtur. Qarang, iqlil qurban maqale we eslimiside néme deydu: "düshmen aldida -jeng meydanida bolup baqmighanliqigha qarimay- jeng meydanida tughulghan bir alp kebi körünüsh béridu"(15). Ey nadan, bilmemsen ejeba, jeng meydanigha chiqqan hemme qehriman bolalmaydu. Buning eksiche, dunya tarixida jeng meydanigha chiqmay turup, bir oq atmay turup qehriman bolghan kishilermu bardur. Mesilen: "quyash patmas impériye" süpiti bilen tarix betliridin yer alghan büyük béritaniye impériysini hindistanda meghlup qilghan mahatma gandi dégen isimni we qehrimanliqlirini héch anglimighanmiding? Yaki jenubi afriqa jumhuriyitide hayatining 30 yilini hepiste otküzüp bir pay oq atmay, iriqchi hakimiyetni aghdurup tashlighan nilson mandila (Nelson Mandela) dégen isim tonush kelmidimu? Shunimu ilawe qilish kérekki, türkiyede özbek emes turup "özbek", uyghur emes turup "uyghur" dégen tegatni qollanghan, jeng meydanigha chiqmay turup "qehriman" we yaki "yigit" dégendek at we tegat qoyghan nurghunlighan adem bar. "Aliptékin" ismini tegat qilish üchün merhum isa yüsüp aliptékinning choqum jeng meydanigha chiqishi kérekmidi? Bu ehwalni izahlap béreleydighan eng addiy chüshendürüsh taza bolsa iqlil qurbanning meqsitini "öküzning astidin mozay izdesh" tebiri bilen ipadilesh mumkin. Uningche exlaq, pezilet yaki erdem yoqtur. Bir insangha qara chaplash we haqaret qilish üchün her türlük yol mubah. Bu adawet, nepret we xusumetni chüshenmek besi müshküldur(16).

Mu'ellip maqaliside; "gomindang hökümiti isa ependige bergen wezipe-maqam néme idi(17)?" Dégen su'alni qoyup, buning jawabinimu tarixi heqiqetni burmilap shundaq izah etmekte:

"... Sherqi türkistanda hörlük-musteqilliq idiye we heriketliri ewj élishi bilen gomindang hökümiti isa ependini bu heriketlerge qarshi ishlitish meqsitide paytextige élip kélip xelq wekili orunduqigha olturghuzidu...".
 
Iqlil qurban bilmeydighan yaki bilip turup özige paydisiz bolghanliqi üchün qollanmighan tarixi heqiqet ise shudur. Isa ependini merkezde xelq wekili maqamigha olturghuzghan xitaylar emes. U mezgilde ichkirde yashighan onminglerche sherqi türkistanliqtur. Türkiyede tibabet kespini püttürüp zamanisida xitayning paytexti bolmish nenjingde yashighan doktor mesut sabri bayqozi, abdulqadir samani we isma'il ependi qatarliq ziyalilarning bashchiliqidiki gurup isa ependini gomindang hökümet mejilisige kirishke righbetlendürdi. Eyni peyitte bu ziyalilar isa ependining mejliske tallinilishi üchün, bashta dewirning xitay mejlis re'isi doktor sun jongshenning(18) oghli doktor sunku we gomindang hökümet mejliside xelq wekili bolghan az sanliq millet wekilliri bilen munasiwet baghlighan. Tilgha élinghan bu  kishilerning yardimige sazawer bolghan isa ependi mejliske xelq wekili bolup saylinidu(19). Tarixi heqiqet bu we ushbu waqi'e sherqi türkistanliqlarning hör iradisi bilen royapqa chiqqan. Nawada bu ehwal bir insangha bednam chaplash üchün maqul seweb bolalisa, bu ehwal sultan galiyéw, heyder eliyéw, nezerbayéw we islam kerimow qatarliq kishiler üchünmu küchke ige. Halbuki bu adem sultan galiyéwni qehriman körmekte we kökke kötermekte. Shunisi aydinglashturulishi kérekki, bir insan dewrning mewjut siyasiy shara'itta düshmenning merkizide turup öz milliti we wetini üchün nahayiti paydiliq, büyük xizmetler béreliginidek, erkin dunyada yashap pitne - pasat toghdurup öz milliti we wetinige büyük ziyanmu salalaydu. Iqlil qurban ikkinchi ehwalgha tipik bir örnekitur.

Iqlil qurban yazmisigha dawam qilip;

"... Isa ependi bu maqamining teqezzasi uyghurlargha qarita, 'shinjang xitayning bölünmes bir parchisi' dégen sepsetini teshwiq qilghan..." deydu.

Iqlil qurban ilgiri sürgen "shinjang xitayning ayrilmas bir parchisidur" teshwiqatini qilghan isa ependi emes, belki iqlil qurbanning anisidek bir tatar türki bolghan burhan shehididur. Témimiz étnik ayrimchiliq qilish bilen munasiwetlik bolmighanliqi üchün burhan shehidining eslining tatar ikenliki heqqide toxtalmaymiz. Chünki hayatida bashqilardin qusur tépishtin bashqa ishqa yarimighan, xizmet qilghan her idariside sebdashlirini da'im éghir tenqidlerge duchar qilghan iqlil qurban, tatar kattilirighimu til tekküzüshtin chékinmigen(20). Sherqi türkistanning xitayning ayrilmas bir parchisi ikenlikini urghulighan burhan shehidi kitabida shularni yazmaqta(21):

"... 1947- Yili shinjang énistitutigha mudir bolghan muhemmed emin hezret telebelirige shinjangning 10 ming yildin béri türk makani bolghanliqini algha sürgen. Oning pikirige köre, shinjang peqet türk uruqidin bolghan insanlarning wetinidur. Bu köz qarash tarixi heqiqetlerni burmulashtin bashqa bir nerse emes. Chünki shinjang 2000 yildin béri bir xitay tupriqidur. Bu wejdin shinjang bashta xitay milliti bolush bilen birge, bu ölkide yashawatqan 13 milletke mensubtur..."

Burhan shehidi hetta sherqi türkistanning musteqilliqige shiddet bilen qarshi chiqqan bir shexstur. Eslimisige shundaq yazidu:
 
„Sherqi türkistan dölitini qurush ishini pilanlighan waqitta men altayda idim. Bezi dostlirimnng bu ishqa ariliship qilishidin endishe qiliwatattim.1933- yili majongying ürümchige hujum qilishtin burun, kerimxanning xojiniyazgha wakaliten ürümchige kelgenlikini anglidim. Altaydin uninggha mektup yézip "shinjang musteqilliqidek xata bir yolgha kirse bolmaydu. Musteqqilliq jahangirlarning süyqestidur. Siz hindistan, koriye, xitayning shimal qisimliridiki ehwalgha qarang béqing, u yerlerdiki xelq qandaq yashawatidu? Eger jahangirlerge tayinip musteqil bolimiz désenglar, shinjang xelqi jahangirlarning tömür alqini astida qalidu...".(22)

Eng addi ipade bilen burhan shehidi özleshtürgen bu idi'ologiyini isa ependige dönggep qoymaq heqiqetni burmilighanliqtur.

Isa ependi bilen bir ömür teqdirdash bolghan dölet erbabi, tarixchi, yazghuchi we mujahid zat merhum muhemmed emin bughra ependi 1952- yili istanbulda neshr qildurghan «sherqi türkistan tarixi, jughrapiyisi we hazirqi ehwali“ namliq esiride isa ependining xitaydiki pa'aliyetliri bilen munasiwetlik shu qurlarni yazghan(23):

„ ... 1951- Yilidin(24) béri merkizi xitayda sherqi türkistan milletperwerliridin isa aliptékin, qelimi we siyasi qabiliyiti bilen küresh sehnesige atlanghanidi. Aliptékin sherqi türkistanda mewjut xitay zulmi we u yerdiki ahalining milli pa'aliyitlirini xitay hökümet da'irilirige bildürüsh we xitay xelqi arisida sherqi türkistan xelqini qollaydighan tereptar toplash dégendek yaxshi netije béridighan pa'aliyetler bilen shughullanghan. Aliptékin nenjingde tunji bolup «türkstan awazi» mejmu'esini neshr qildi. Bu mejmu'e, hükümet teripidin taqalghandin kéyin «tiyanshan» mejmu'esini neshr qildi. Bumu taqalghandin songre «urush xewerliri» namida bir mejmu'e neshr qildi. Uningdin kéyin chungchingda «altay» mejmu'esini neshr qilishqa bashlidi. 1934-1935-Yillarda sherqi türkistan milletperwerliridin mesut sabri we abdulqadir samaniler xitaygha bérip aliptékinning herikitige qoshuldi. Sherqi türkistanni heqdadigha yetküzüp temsil qilghan bu milletperwerler xitayda sherqi türkistan siyasiti üchün paydiliq we zamaniwi bir muhit berpa qildi....“

Iqlil qurban yazmisining dawmida:

«... 1933- Yili, kashgherde sherqi türkistan jumhuriyti qurulghan waqitta, xitay isa ependini ottura sheriq döletlirige ewetip bu jumhuryetler aldida, bu jumhuriyetning bashliqi bolmish mehmut muhitige qarshi teshwiqat wastisi süpitide qollinilghan ...» dégen noqtinezerni otturigha qoyghan.

Iqlil qurban éytqandek isa ependi, ottura sheriq döletlirige xitay hökümiti teripidin emes u dewirde merkizi enqerede bolghan «jemiyeti eqwam (qewimler, milletler jemiyiti) yardem komitéti» teshkilatining xitaydiki shöbisi teripidin ewetilgen. Bu teshkilatning türkiyediki re'isi prof. Ehmet shükrü esmer(25) idi. Xitaydiki re'isi bolsa doktor jujenwa idi. Bu teshkilatning isa ependini tallishining sewebimu büyük éhtimal bilen musulman- türk bolghanliqidindur.

Sayahetning meqsiti bolsa iqlil qurban jar salghandek "mehmut muhitige qarshi teshwiqat" bolmay, «jemiyeti eqwam yardem komitéti» teshkilatigha yardem bergen islam ellirige shexsen teshekkür éytishtin ibaret idi. Eslide xitay hökümiti yaponlar bilen til biriktürishidin qorqqanliqi üchün isa ependining chet ellerge chiqishigha qattiq qarshi idi. Chünki u chaghlarda yapon axbarat jasusliri chet ellerde yashaghuchi gherbi we sherqi türkistanliq bezi rehberler bilen alaqe qiliwatqan idi. Bu sahede yaponlar mehmut muhiti bilenmu alaqe qurghan idi. Mehmut muhiti yaponlar bilen hemkarlishish arqiliq sherqi türkistanni xitaydin qutulduralaydighanliqigha ishengen idi(26). Mehmut muhiti bilen alaqe qurghan yapon axbarat jasusliridin biri kéyinche islamiyetni qubul qilip abdukerim sa'ito ismini alghan bir kishidur. Bu kishini 1969- yili tokyoda ziyaret qilishqa muweppeq bolghan erkin aliptékinge sa'ito "siyasi sewepler tüpeyli bu jeryan bilen munasiwetlik eslimilirini yazmighanliqini" bayan qilghan. Sherqi türkistan bilen munasiwetlik bezi xatirilirini bolsa erkin aliptékinge tepsili qilip sözlep bergen. Buning bilen birge abdukerim sa'ito, kéyinche tokyoda qurulghan «yapon islam merkizi» ningmu re'is bolghan. Netijide «jemi'iyeti eqwam yardem komitéti» teshkilatining bashliqlirining ching turushi netijiside, xitay hökümiti isa ependining chet ellerge chiqishigha ruxset bérishke mejbur qalghan.

Netijide isa ependi, 1938- yili noyabrda hindistanning bombay shehrige kelgendin kéyin, shu chaghda doxturxanida dawaliniwatqan mehmut muhitini ziyaret qilghan, u kishi bilen körüshken we özara pikir almashturghan. Mehmut muhitimu isa ependige sowét ittipaqi we xitayning sherqi türkistandiki zulumliri heqqide melumat bergen. Bu söhbette mehmut muhiti yéqin ademliridin bolghan emin damollining özidin bixewer «yash türkistan» mejmu'esige " mehmut muhiti , isa ependige qarshi(27)" dep mektup yazghanliqini, bu ehwaldin nahayiti parakende bolghanliqini, eslide bundaq ishning yoqliqini bayan qilip isa ependidin kechürüm sorighan. Mehmut muhiti , sétiniyaz isimlik yene bir yéqin adimining bolsa altunlirini oghurlap qachqanliqini, eger imkan bolsa u ademni tépishqa yardem qilishini isa ependidin ötüngen. Shuning bilen isa ependi bombay walisi bilen alaqe qilip sétiniyazni tutquzghan we oghurlanghan altunlarni mehmut muhitige qayturup bergüzgen. Isa ependi, xitaygha qaytqandin kéyin yaponlar bilen urush halitide bolghan hindistandiki ingiliz hökümitining, türlük sewepler bilen yaponlar bilen alaqe qurghan mehmut muhitini qolgha alghanliqidin xewer tapidu. Shuning bilen isa ependi xitaydiki ingiliz elchiliki bilen alaqe qilip mehmut muhitinning qoyup bérilishi üchün tirishchanliq körsetken. Mehmut muhitighimu bir mektup yollap yardemge ihtiyaji bar - yoqliqini sorighan. Mehmut muhiti isa ependige 1939- yili 12- yanwar küni bir teshekkür xéti yézip , körsetken bu wapadarliqi üchün rehmet teshekkürini izhar qilghan(28). Mehmut muhiti türmidin chiqqandin kéyin, yaponiyege ketken, 1944- yili yapon ishghali astidiki biyjinggha kelgen we u yerde bir qétimliq mingige qan chüshüsh sewebidin alemdin ötken (29).
Weqeler iqlil qurban éytqandek emes, xuddi yoqirida bayan qilinghan shekilde roy bergen.
Iqlil qurban heqiqettin yiraq noqti'inezerlirige dawamida qilip shundaq yazidu:

"... 1944- Yili, ghuljida sherqi türkistan jumhuriyiti qurulishi bilen xitay yene, isa ependini ürümchige ewetidu we hökümet katipi qilidu. Isa ependi bu maqamning teqezzasi bilen, yéngi qurulghan jumhuriyetke qarshi, bu jumhuriyetning re'isi exmetjan qasimigha qarshi xitay tereptari teshwiqat wezipisini üstige alidu. Mana bu seweptin isa ependini türkistan musteqilchiliri, bir xitayperest we hetta "birinji nomurluq weten xa'ini dep élan qilghan...(30)" deydu.

Iqlil qurbanning sherqi türkistan tarixini bilmeydighanlarghimu bu quruq, yalghan sözlirini qubul qilduralishining xam xiyal ikenlikige ishinimen. Buning bilen birlikte zamanning waqi'elirini tepsili bir shekilde tetqiq qilghuchi akadimik salahiyitide peqetla bu abzastiki maddi xataliqlarni körsitish bilen boldi qilmaqchimen.

Bir qétim isa ependi, 1945- yili, umu mingbir mushkilat bilen sherqi türkistangha qaytalighan. Bundin bashqa, isa ependining 1946- yili 2- yanwarda kélishim bilen qurulghan ölkilik hökümettiki wezipisi peqetla hökümet ezaliqidur. Aliptékinning hökümet bash katipi bolishi ise 1947- yili bolghan. Téxi 1944- yili 12- noyabr ghuljida élan qilinghan hökümetning re'isi exmetjan qasimi emes, belki elixan töre saghunidur(31).

Yazghuchining sözlirining tamamen töhmet ikenlikini körsitish üchün 1930 – 1940- yillarda sherqi türkistanda yüz bergen weqelerning tirik shahidi bolghan merhum haji yaqup anatning 2005- yili enqerede chap étilgen «sherqi türkistanda milletchilik heriketliri» namliq esirige bir qarap chiqish yéterlik bolghusidur. Merhum haji yaqup anat esiride shunlarni yazmaqta(32):

"1930 – 1940- Yillarda sherqi türkistanda xitayperestler, rusperestler we milletperwerler bolup üch gorup küresh ichide idi.

A) xitayperestler:
Xitay eskerlirining himayiside wetenning dawamliq xitay hakimiyiti astida qilishini xahlighan nishansiz, sétilma, milliy munapiqlardi. Bular sherqi türkistanni gherbi shinjang, sherqi shinjang we jenubi shinjangdin ibaret üch ölkige ayrishni isteyitti. Hetta bu pilanni 1948- yili nenjingde échilghan 1- nöwetlik xelq qurultiyida teklip süpitide sunghanidi. Milletperwer wekillerning qarshi turushi netijiside bu pikir qurultayda qubul qilinmidi. Bularning tipik wekilliri: burhan shehidi, qasim qurbani, nasir beg, se'id ehmet xoja, nadeycha'o (nasir), turap beg, supibeg haji, pasar beg, nur beg, toxti alem axun, yolbars beg qatarliq kishiler idi.

B) rusperestler:
Qizil rus jahangirlirining wekilliri idi. Meqsidi wetenni rusiyege baghlash bolghan küchlük bir éqimning tereptarliri idi. Almatada bésilip sherqi türkistangha yoshurunche ewetilgen «sherq heqiqeti» mejmu'esi u dewirning yuqiri téxnikisidin paydilinip bésilghan , rusperestlerning küchlük teshwiqat qorali idi. Bu mejmu'ede uyghurlarning türk ikenliki inkar qilinatti... Bularning tipik örnekliri seypidin ezizi, abdukirim abbasof, abdukirimxan mexsum, zahir sawdanow, yene rusiyedin sherqi türkistangha yushurunche kirgen jasos qasim ependi, géniral ishaqbék bashchiliqida rusiyede oqughan rusperestler , almata we tashkentlerde wetenoghli mensur, sha'ir chisti, y. Shirwani we bashqilar bolup sherqi türkistanning idiye hayatida eng küchlük siyasi küch idi. Chünki bularning keynide derijidin tashqiri küch sitalin rusiyesi bar idi.

P) milletperwerler
Üch ependi bashchiliqidiki milletperwerler idi. Bular wetenni xitay asariti we rusiye bésimidin qutuldurushni meqset qilghan, birinchi qedemde yüksek milli muxtariyet derijisige ériship, shara'it piship yétilgende musteqilliqini alalaydighan bir sherqi türkistan chüsheyitti. Oxshash waqitta rus nupuzi astigha kirishke qarshi küresh qilghan küchler idi. Milletperwerlerning rusperestlerdek küchlük siyasi, eskiri destekchisi bolmisimu, milletning meniwi küchige, milli tuyghulirigha tayanghan, millettin meniwi ilham we küch - quwwet alghan bir siyasi gorup idi. Bularning qolida tengritagh neshriyati, uniwérsitit, pidagogika mektepliri we türlük neshryatlar bar idi we küchlük bir milletchilikni teshwiq qilghan idi.

Zamanining milletperwer ziyaliliri, yazghuchi - edipliri, sha'irliri we yashliri:
Abduleziz mexsum, emin wahidi, bay eziz, abduleziz chinggizxan, hemdullah tarimi, polat qadiri, haji yaqup anat, abdurrehim ötkür, qurban qoday, ibrahim muti, abdullah témen, xéwir tömür, sattar muxpul, ertughrul sabri, xemit sabir, doktor abdurre'of, fethiddin mexsum, suleyman selchuq, muhemmedin toxti, abdurrehim joshqun, abdulhemitxan kuchari, inayetullaxan, niyaz erol, polat abdullah, hamut mahmudi, hesen haji, abdulehet haji, abdulxaliq haji, hemdul németi (qawan), abdurrehim qilich, muhemmet ömer haji, abdurrehim, rozi haji qatarliq milletchiler üch ependi etrapida bolup, sherqi türkistan milli kürishini dewam qilghanlardur.

Emeliyette rusperestlerning serdari bolmish seypidin ezizi 1997- yili biyjingda neshrdin chiqqan «ömür dastanliri» namliq kitabida shundaq deydu(33):

"... Ular (üch ependiler) bizni sowétperest dep eyiblimekte. Biz sowétperest ikenlikimizni héchbir zaman inkar qilmiduq. Biz heqiqeten sowét tereptari iduq. Chünki sowét ittipaqi we kommonizim séstimisi peqet sowét xelqining emes, pütün dunyadiki ézilmekte bolghan pütün ajiz milletlerning heqqini qoghdawatqan birdinbir dölettur..."
Milliyetchiler bolsa "erk", "yalqun" we "yurt" dégendek gézitler bilen "altay" namliq mejmu'ege dawamliq "tilda, ishta, pikirde birlik, biz xelqperwermiz, biz milletperwermiz, biz insanperwermiz, irqimiz türk, dinimiz islam, yurtimiz türkistandur", "sherqi türkistandiki uyghur, qazaq, qirghiz, özbek, tatar we bashqalar ayrim milletler emes, ularning hemmisi türk millitini teshkil qilidu" dep teshwiqat qilghan(34).
Milletperwerlerning bu küchlük teshwiqatliri hem sowit ittipaqini hem gomindang hökümitini nihayette jiddileshtürwetkenidi.
Mesilen , muhemmed ruhi uyghur, 1953- yili pakistanda élan qilghan <Türkistan>(35) atliq esiride, sherqi türkistandiki gomindang eskerlirining bash qomandani sung shiliyenning 1947- yili ürümchide "shinjangni yéngidin tereqqiy qildurush teshkilati" teripidin tertiplengen yighinda shularni sözligenlikini neqil qilmaqta:

"... Hés qilip yetmeptimiz. Biz bugünge qeder kummunizimni shinjang üchün eng chong tehlike dep qaraptimiz. Emma sherqi türkistandiki milletchilik idiyisi kommunizimdin bekrek tehlikelik iken. Kommunizimning ghayisi hakimiyetni qolgha kirgüzüsh bolsa, milletchilik idiyisining ghayisi bir milletni tamamen zeherlimek iken.“

Özbékistan sowét sotsiyalistik jumhuryitining paytexti tashkentte neshr qilinmaqta bolghan <sheriq heqiqeti> namliq mejmu'e 1948- yili aprél sanida shularni élan qilghanidi:

"... Sherqi türkistanda qazaq, qirghiz, özbek, we tatar milletliri yashaydu. Bu milletler sowét ittipaqida öz jumhuriyetlirini qurup, eng tebi'i heqlirige sahib sazawer boldiler. Emma ularni "türk" déyish mumkinmu? Mana emdi mesut sabri, muhemmed emin hezret we isa yüsupning qazaq, qirghiz, özbek, tatarlarni "türk" dep tonishi, ularning pantürkst pikirini opochuq teshwiq qilmaqta ikenlikining ochuqche delili emesmu? Bu pantürkstler uyghurlarningmu türk ikenlikini ilgiri sürmekteler..."

Bu örneklerdin köriwélish mumkinki, iqlil qurban yazmisida otturigha qoyghinidek sherqi türkistandiki teshwiqat urushi isa ependi bilen exmetjan qasimi arisida emes, sherqi türkistandiki milletperwerler , rusperestler we xitayperestler ottursidiki idi'ologiye urushi idi. Bir kimlerge "wetenge xiyanet qildi" déyish kérek bolsa, esli weten xa'inliri sherqi türkistanda xitay kommunist partiyisining hakimiyitini mawzédunggha télgiraf yollap qubul qilghanliqini bildürgen géniral taw siyö we burhan shehidi bashchiliqidiki xitayperestler bolishi kérek(36).

U mezgillerde sherqi türkistanda yürgüzülgen pütün bu teshwiqat urushigha qarimay "rusperest" we "milletperwerler" özara nihayette yéqin alaqe ichide idiler. Bu ikki gorupning özleshtürgen qarashliri we tutqan siyasi yolliri bir-birige oxshimisimu, her ikki gurupning meqsiti sherqi türkistanning musteqilliqi idi. Bular dawamliq özara körüshüp söhbetlishetti we pikir almashturatti. Erkin aliptékin u waqitlarda téxi 10 yéshida bolishi'igha qarimay bu ikki gurupning körüshken waqitlarda özara chaqchaq qilishqanlirining obdan yadida ikenlikini söhbetlirimiz arisida bayan qilghanidi. Hetta erkin aliptékin hemmeylenning bir leqimining barliqini we bir-birige bu leqemler bilen xitab qilishidighanliqini nahayiti éniq esleydighanliqinimu tilgha alghan. Bolupmu exmetjan qasimi, abdukerim abbas we rehimjan sabirilerning isa ependini ziyaret üchün öyige kelgenliklirini bayan qilghan erkin aliptékin merhum dadisi isa ependining sirtlarda sayahette bolghan waqitlarda öylirige kélip merhume anisi patime xanimgha "bir éhtiyajining bar-yoqluqini" pat-pat sorap turghanliqinimu esleydighanliqini bildürgen. Bu uchrishishlirimizda erkin aliptikin ependi : "bir qétim apam öyde kömür qalmighanliqini éytqinida, exmetjan qasimi derhal téléfon qilip öyimizge kömür ekeldürgenidi" eslimisini bizler bilen hembehrlengen idi.

Erkin aliptékin, exmetjan qasimi bilen isa yüsüp aliptékin arisidiki, gerche siyasiy yolliri héch késishmisimu, dostluqning we özara ishenchisining nishanesi süpitide shu eslimisinimu bizge anglatqandi: "exmetjan qasimi 1946- yili 2- yanwar, ürümchide gomindang bilen qurulghan birleshme hökümitining mu'awin re'isi süpitide xitayda qatnashqan pütün yighinlarda qilidighan sözlirining xitayche terjimisini, büyük éhtimal bashqilargha ishinelmigenliki üchün dadamning qilip bérishini ötünetti".

Iqlil qurban achchiqini chiqiralmighan bolsa kérekkim, isa ependige qarshi yürgüzgen haqaretlirini bugün isa yüsüp aliptékinning hayattiki ikki oghli erkin we ilghar aliptékinlerge qaritip shularni yazmaqta:

"... Künimiz türkiyeside isa ependining xa'inliq wezipisini oghli üstige alghan. Istanbuldiki sherqi türkistan weqipining re'isilikige qoyulghan (kim qoyghan bolsa) ilghar aliptékin xitayning türkiyediki uyghurlar reddige uyushturulghan pa'aliyetlirige destekchi shu bildürgeni élan qilghan: 'weqpimiz siyasettin yiraqtur!'".

Sherqi türkistan weqpide riza bekin pashaning wapatidin kéyin yüz bergen ishlarning bayan qilinishi iqlil qurbanning jöylüshlirinimu otturigha qoymaqta. Shundaqki, istanbuldiki sherqi türkistan weqpining sabiq bashliqi pinsiyonér géniral riza bekin pashaning wapatidin kéyin weqipler bash mudirliqining istanbul 1. Rayon mudirliqi, 2010- yili 3- noyabr küni we 2373. Sanliq bir tekshürü doklati hazirlap, sherqi türkistan weqpining (sh t w) 1978- yili qubul qilinghan weqip guwahnamisining ruhigha uyghun halde qanunlashturulishini telep qilghanidi. Bu meqset bilen hayattiki deslepki 5 qurghuchi eza bilen hayattiki deslepki 4 mutewelli heyet (bashqurush heyiti) ezaliri bolup jemi'i 9 kishi alaqedar doklatqa köre 2011- yili 12- mart küni toplandi. Wapat bolghan 12 ezaning ornigha bir qétimliqigha xas 12 yéngi eza tallighan we weqip guwahnameside texminleshtürülgen 21 eza sanigha ulashqan. Ilghar aliptékinmu hayattiki deslepki 4 mutewelli heyet ezasining biri bolush süpitide qanunluq halde 21 kishidin terkip tapqan sh t w ning mutewelli heyetidiki ornini alghan. Mutewelli heyet ezaliri 2011- yili 12- mart küni yighilip yéngi rehberiyet guruppisi teshkilligen. Ilghar aliptékin mutewelli heyet ezalirining bélet tashlishi bilen sh t w rehberiyet guruppisining re'islikige tallanghan. Ilghar aliptékin sherqi türkistan weqpi rehberiyet guruppisining re'islikini üstlengen 8 ay jeryanida xizmetdashliri bilen birlikte weqipler bash mudirliqi telep qilghan pütün qanuni resmiyetlirini tamamlighan. Rehberiyet gurupisidiki bashqa yoldashlar bilen bir yol xeritisi hazirlighan ilghar aliptékin, türkiye jumhuriyiti bash ministirlik qarmiqidiki chetellerdiki türkler we qérindash xelqler teshkilatining sayisi astida bir oqughuchilar uyushmisi qurushqa qarar bergen. Bu shekilde sherqi türkistandin türkiyege oqush arzusi bilen kelgen telebelerning ishliri bir yolgha qoyulghan. Bashta ilghar aliptékin we bashqa rehberiyet guruppisi ezalirning oy birliki bilen sh t w ning maliyesini ochuq-aydinglashturmaq üchün qararlar élinghan. Bular bilenla boldi qilmighan rehberiyet sherqi türkistan weqpining türkiyediki sherqi türkistan pa'alliri bilen yéqin hemkarliq ichide bolushigha  köngül bölgen we 2011- yilining may – dékabr ayliri arisida ikki merte tonushturush yighilishi, bir konférans we üch qétim xatirlesh murasimi orunlashturishida muhim rol oynighan. Ilghar aliptékin xususi ishlirining köplikidin 2012- yili 15- yanwar sherqi türkistan weqpi rehberiyet guruppisining re'islikidin istipa bérip, a'ilisi yashawatqan samsungha qaytqan we ornigha muhammed isa artish isimlik bir eza tallanghan.

Ilghar aliptékin, iqlil qurbanning otturigha qoyghinidek héchbir yerde we héchbir zaman "weqpimiz siyasettin uzaq" dégen bir uqturushni élan qilmighanliqini bizge bayan qilghan. Bundin bashqa weqip weya jemi'etlerning siyaset bilen shughullinishi türkiye jumhuryitining qanunlirigha köremu mumkin emes. Siyasetning ijra qilinidighan yéri siyasi partiye yaki teshkilatlardur. Ilghar aliptékin éhtimal sherqi türkistan weqpining bashchiliqida her yil sherqi türkistandin xandelik élip oqush üchün türkiyege kéliwatqan 100 – 150 kiche bolghan oqughuchini xitayda müshkül ehwalda qoyup qoymasliq üchün sherqi türkistan weqpining siyaset sirtida tutulishining paydiliq bolidu dep qaraydighanliqini ilgiri sürgen.

Xitaylarning "aliptékin" ismidin bi'aram ikenliki hemme bilidighan bir heqiqettur. Bezi bezide aliptékin a'ilisi bilen bolghan söhbetlerde bu témilarmu tilgha élinghanidi. Mesilen, buning bilen munasiwetlik ilghar aliptékin yashighan shu kechmishni bu yerde tilgha almay ötelmeymen.

Ilghar aliptékin 1996 – 1998 yilliri qirghizistan paytexti bishkekte türk hawa yollirining mudiri wezipisini ötigen. Tilgha élinghan mezgillerde hem bir tuqqining telibi, qirghizistan bilen sherqi türkistanning chigridash bolishi sewebidin, hem wetinini, hayattiki tuqqanlirini körüshni arzu qilghan ilghar aliptékinning bishidin kechürgenlirini öz aghzidin bayan qilish jayida bolghusi:
"méning bishkektiki wiza ishim mundaq, newre akam bughda abdullah bilen téléfonda körüshkende méni wetenge teklip qildi. Menmu jawaben manga wiza bermise kérek, dédim. Bughda manga teklipname ewetidighanliqini éyitti. Xatalashmisam teklipnamini "muhajirlar ishxanisi" din testiqlitip ewetti. Menmu kéreklik höjjetlerni teyyarlap yénimda bir terjiman bilen xitay konsoligha bardim. Xizmetchi matiryallarni közdin kechürgendin kéyin 'sen türkiye puqrasi bolghanliqing üchün wizini türkiyedin élishing kérek' dédi. Menmu 'men bu yerde türk hawa yollirining mudiri bolup xizmet qilimen. Iqamet ruxsitim pasportta bar. Sayahetchi bolup kelgen bolsam idim déginingizdek türkiyege qaytip élishim kérekti' dédim . Shuning bilen manga türkiye jumhuriti bishkek elchilikidin qirghizistanda xizmet qiliwatqanliqimgha da'ir xet ekilishimni telep qildi. Adette bundaq xetni konsolxane béretti, emma büyük elchimiz öz qoli bilen xitay büyük ekchilikige xitaben xet yézip berdi. Netijide bir "alptékin" bolghanliqim üchün yenila wiza bermidi".

Siyaset bilen shoghullanghan nurghun sherqi türkistanliqning wiza élip ongche – chongche sherqi türkistangha bérip - kéliwatqan bir mezgilde aliptékin dégen isim bilen sherqi türkistandin kelgen oqughuchilargha ziyankeshlik qilinghan bolsa idi, herhalde iqlil qurban we uninggha oxshashlar xoshal bolghan bolatti. Lékin bu ehwal taza bolsa nurghun mesum yashni ziyangha qoyatti. Shundaq bolghanda ilghar alptékin belkim dapqa qoyup chélinatti.

Iqlil qurban, isa ependige qara chaplashta adette yash türkistan mejmu'eside yer alghan maqalilerni, özi yazghan eserliri we sherqi türkistanliq tarixchi polat qadirning 1948- yili ürümchide chap qildurghan ölke tarixi(37) ni menbe qilip körsetmekte. Emdi bularni bir inchikilep chiqayli:

Yash türkistan mejmu'esi 1930- yillarda natsést germaniyeside bésilishqa bashlighan. Yaponiyeliklerge oxshash, natsést germaniyemu sowét ittipaqidiki türkiy qewimlerning destekini élish üchün bezi gherbi türkistanliq kattilargha maddi destek bérish arqiliq yash türkistan mejmu'esining bérlinda neshr qilinishini qolgha keltürgen. Bu wejdin iqlil qurbangha oxshaydighan bezi ademler bu mejmu'esige mektup yézip, isa ependige qarshi böhtan chaplashqa tirishqan. Yuqirida bayan qilghinimizdek, bularning biri mehmut muhitining yéqin ademliridin bolghan emin damolladur. Lékin emin damolla hindistangha kelgendin kéyin mehmut muhitindin yüz örigen. Mehmut muhitidin bixewer "mehmut muhiti isa ependige qarshi" dégen yuqirida tilgha élinghan mektupni yazghan. Bundaq mektup yézishining sewebini tetqiqatlirimizda uchratmiduq. Buning bilen birlikte, bizche belkim mehmut muhiti bilen isa ependining hindistanda körüshüshige tosqunluq qilish üchün yazghan yaki yazdurulghan bolishi mumkin. Lékin mehmut muhiti bu mektubning özidin bixewer yézlighanliqini izhar qilip isa ependidin kechürüm sorighan.

Yash türkistangha mektup yézip, isa ependini yamanlash gherizide bolghan yene bir kishi bolsa abdul eziz atliq bir sherqi türkistanliqtur. Abdul eziz, xitayda isa ependi chiqarghan <chini türkistan awazi> we <xantengri> mejmu'elirini "türkistan ismini qolliniwatidu" we "bölgünchilik qiliwatidu" dep dawamliq türde gomindang merkizi mudapi'e ménistirlikige shikayet qilip, bu mejmu'elerning taqilishigha, mallirining musadire qilinishigha we isa ependining eng aliy sot mehkimisige bérilishige sewep bolghan kishidur(38). Buning sirtida, yash türkistan mejmu'esige yalghan isim qollinip isa ependige qarshi maqale yazghan kishiler bar. Uzun zamandin kéyin bu maqalili'er iqlil qurban we uninggha oxshash kishiler üchün bir matéryal bolghan. Toghriraqi bu maqalilerning toghriliq derijisini tekshürüsh ihtiyaji hés qilmay "manta körmigen qelenderdek" bu töhmetlerni xushalliq bilen özining qara chaplashlirida qollanghan. Yash türkistan mejmu'esining buxil yazmilarni élan qilishidiki sewebler bolsa bashqa bir témadur. Kélechekte bularnimu pakitlar bilen aydinglashturush pilanimz bar.

Iqlil qurban menbe qilip körsetken öz eserliride tarixi heqiqetler burmilanghan, yalghan-yawidaq we töhetler bilen toldurulghan. Bu yalghan-yawidaq we töhmetlerni ispatliyalaydighan birer pakitni otturigha qoyalmighan. Heqiqette marmara uniwérsititi 1980- yillarda iqlil qurban hazirlighan aspirantliq maqalisini ret qilghanidi. Buninggha qarimay iqlil qurbanning ret qilinghan maqalisi qaytidin qandaq qubul qilinghanliqimu bashqa bir su'al belgisidur. Bu kishi hazirlighan aspirantliq we doktorloq ilmiy maqaliliride u " xa'in" gha chiqarghan isa ependining «esir sherqi türkistan üchün» namliq esiridin we isa ependi bilen oxshash ehwal we mewqide bolghan muhemmed emin bughraning «sherqi türkistan tarixi» namliq esiridin ishenchilik menbe qilip paydilanghan we onlighan yerde eskertish körsitip öz pikirliri bilen qaymuqturghuchi bir hal yaratqan. Akadémik hayatida béshidin ötkenlerni "heqiqetler we yalghanlar" namliq esiride pütün tepsilatliri bilen yazghan iqlil qurban, ne hikmetki, eserlirining türk tarix qurumida qandaq neshrdin qilinghanliqigha da'ir bir aghiz söz qilmaydu. Yene ne ajizliqki, iqlil qurban yene etrapidiki kishiler bilen munasiwetlik tenqitlirini erdem-exlaqtin yoqsul bir shekilde , pinsiyege chiqqandin kéyin qelemge élishqa jüret qilalighan. Buninggha qarita prof. Doktor tursun hakki yildiz, prof doktor muhammed pakalin , prof. Doktor abdulxaliq chay, prof doktor muhammed saray we prof. Doktor nadir dewlet qatarliq ilimizning hörmetke sazawar alimliri bolsa sewiyesiz, uning heqqini tartiwalghan kishiler, özi bolsa "süttin chiqqan aq qoshuqtek" pütün hayati boyiche bashqilar teripidin bozek qilinghan. Isimliri zikir qilinghan bu möhtirem ustazlirimiz qilidighangha ish tapalmghandek, ömür boyi bir pega doktori, unimu qandaq alghanliqi mejhul, köchürmikesh we etrapidikilerge tömet qilishtin bashqa ishqa yarimaydighan iqlil qurban bilen qérishqan imishler. Hörmetlik iqlil qurbangha tewsiyem eger tapalisa, hakki tursun yildiz ustazning jinaza murasimi resimlirige bir qarap baqsun. Yashinip qalghan bu muysipit héch bolmisa ölgen küni tawutini kötüridighan tört ademning tépilip-tépilmaydighanliqini oylishshi kérek, deymen ...

Madamiki, iqliq qurban sherqi türkistanliq tarixchi polat qadirning 1948 de sherqi türkistanda neshr qildurghan ölke tarixini menbe qilip körsetkeniken, bizmu bu eserdin polat qadirning isa ependi bilen munasiwetlik yazghanlirini isa yüsup aliptékinni téximu yaxshi chüshinish ghayisi bilen örnek süpitide béreyli:

"... Isa ependi, xitayda yashighan mezgilde her pursette sherqi türkistan dawasi üchün nihayette paydiliq pa'aliyetlerde boldi. Xitaylarning sherqi türkistandiki xitay zuluminni  xitay gézitliride élan qilish arqiliq hem xitay hem dunya jama'etchilikige tonushturushqa küchishi, sherqi türkistandiki xitay bash waliy shing shiseyni jiddiyleshtürgen idi. Bu wejdin shing shiseymu xitaydiki chong gézitlerde xewer bérish arqiliq, isa ependini bezen "amérika jahangirlirining jasusi", bezen "yapon millitaristlirining jasusi" qilip körsitishke tirishatti..."
Sherqi türkistanliqlarni "nadan", sherqi türkistan dawasigha destek chiqqan türkiyediki milletperwer we menewiyetchi qérindashlirimizni "mehelliy diniy zéhniyet" sahibi dep öziche pes körgen we isa ependini bir "xa'in" dep qarilashqa tirishqan iqlil qurbanning özi qandaq bir insandur? Sherqi türkistanliqlarni nadan dep tonushturghan bu zatqa özining bir sherqi türkistanliq ikenlikini herhalde birkim ésige sélip qoyishi kérektur. Bu ehwal yadimgha "merdi qibti shija'et beyan qilurde sirqetin aytur (sigan erliri shija'etini danglighanda oghriliqini pesh qilidu)" dégen maqalni yadimgha saldi.

Iqlil qurbanni shexsen tonusammu, bu yazghanliridin chüshinip yétishimche, u nihayette köngli qara, chiqishqili bolmaydighan bir kishidur. Bu seweptinmu héchbir yerde uzaq qalalmighan. Bashta marmara uniwérsititi we türkiyede xizmet qilghan her yéride xizmetdashlirini da'ima  chiqishqili bolmaydighan, özini bolsa qusursiz körüshi bu mizaj-xulqidin kélip chiqqan bolsa kérek.

Xosh, herkimge bir tutqa tapidighan iqlil qurban kim?

Iqlil qurbanning anisi tatar, atisi tunggan(39). Sherqi türkstanliqlar xitay musulmanlirini tunggan dep ataydu. Iqlil qurban sherqi türkstanda tughulghan. Tunji nikahidin iljen isimlik nihayette edeplik, eqilliq we tirishchan bir qizi bar. Iljen 1985- yillarda miyunxéndin tarqitilghan hörriyet radi'osining tatar-bashqurt bölümide xizmetke bashlighan. Iljen we dadisi heqqide bilidighanlirini sorighinimizda erkin aliptékin bu heqte shularni bayan qilghanidi. "Iljen bosh waqitlirida ishxanamgha kéletti. Olturup bek köp témida paranglishattuq. Méni bir akisi körgenliki üchün bezide manga dertlirini töketti. Hés qilishimche dadisi bilen munasiwiti bek yoqti. Iqlil qurban hazir roza isimlik bir tatar qizi bilen toy qilghan bolup 15 yashlar etrapida bir oghlliri bar. Iqlil qurban ayali bilen birlikte tatar öktichilirini temsil qilghanliqi, ularning izigha chüshkenler teripidin bilinmekte. Bir chaghlarda dangq chiqarghan tatar yazghuchi, sabiq millet wekili we hazirqi künde bir tatar ammiwi uyushmisining re'isi bolghan fewziye bayramowa xanim bilen yéqin hemkarliq halitide ikenliklirini anglighanidim. Laheydiki qisqiche UNPO dep tonulghan b d t de temsil qilinmighan milletler teshkilatining yighinlirigha qatnishish üchün tataristandin kelgen bezi tatar qérindashlirimizdin anglishimche, tatarlarmu hazir iqlil qurbandin bizar haldaler. Qazan tatarlirining UNPO gha wekil bolup qubul qilinishida nahayti muhim rol oynighanidim. Qazanda sherqi türkistandin qéchip tataristangha sighinghan esli tatar bolghan bir munche ziyali bar. Ular bilen yéqin ötimen. Bir qanche qétim méni tataristangha teklip qilghan bolsimu salametlikm sewebidin héch baralmidim. Nésip bolsa kéyinche tataristanni choqum körüsh arzuyum bar. Shexsen men tatarlarni gherb medenyiti bilen tunji tonushqan türk qewmi, medeniyetlik, bilimlik we kültürlük kishiler dep tonuymen. Shu ba'is méning eng yéqin üch aghinem tatardur. Ürümchide bashlanghuch mekteptiki oqutquchummu bir tatar appay idi. Ne hikmetturki, iqlil qurban, tatarlarning bu medenyitidin, bilgeligi we kültüridin héch nésip alalmighaniken. Yéltsin dewiride ruslar tatarlargha bergen bir munche heq, putin dewiride tedriji tartiwélinishqa bashlighan. Bugün tatarlar öz milli we dini kimlikini qoghdap qalmaq üchün adettin tashqiri gheyret körsetmekteler".

Shayet iqlil qurban özini bir tatar dep qaraydighan bolsa, undaqta tatarlarning heqqini qoghdash üchün qilidighan bek köp ishi bolsa kérek. Emma bu zat tatarlarning dertliri bilen shughullanmaqta yoq isa ependige lay étishqa ehmiyet bermekte. Özi bilmeydighan yaki bilip turusimu özige nep bermeydighan heqiqet bolsa "künni étek bilen yapqili bolmasliqi"dur.
 Iqlil qurbanning dadisining tunggan ikenlikini yoqirida bayan qilighaniduq. A q sh da dadisini yéqindin tonuydighan masimin isimlik bir tunggan bar. Erkin aliptékin amérika ziyaretliride u kishi bilen bir qanche merte körüshkenlikini keminingizge bayan qilghanidi.

Tungganlar qattiq milletchi bir topluqtur. Musulman turup sherqi türkistandiki musulman türklerdin nepretlinidu. Ana tili xitayche bolghanliqi üchün özlirini sherqi türkistan türkliridin ziyade xitaygha yéqin hés qilidu. Bu seweptinmu sherqi türkistan türklirining xitaygha qarshi élip barghan pütün isyanlirida xitaylarni destekligen, sherqi türkistan türklirige qarshi xitay sépide jeng qilghan we sherqi türkistan türkliri arisida büyük qetli'amlar qilghan(40).

Heqiqette 1931- yili sherqi türkistanda xitaygha qarshi partilighan istiqlal kürishining rehberliridin bolmish merhum muhammed emin bughra esiride, tungganlarning sherqi türkistan türklirige qarshi élip barghan qetli'amlirini qisqiche shu shekilde bayan qilidu(41):

"Yaritilishida tewekkülchi bolghan majungying qumul inqilabidin xewer tapa-tapmay, yoqirida éytqinimizdek 3000 dek eskirini élip  qumulgha keldi. Xojiniyaz haji uni musulman bolghanliqi üchün yaxshi qarshi aldi we birlikte düshmenge qarshi hujum qildi. Emma, majungying qumulda xitay yaki türkistanliq dep ayrimayla bulashqa qoyuldi.  Xuja niyazning heqliq itirazlirini anglimidi.  Minglighan qoral-yaragh, sansiz mal we pul toplap, düshmenning hujumi aldida xoja niyaz hajini yalghuz tashlap qoyup shajugha qachti. Aqiwette xélila quwwet tépip qalghan qumul inqilapchilirining ajizlishishigha sewep boldi.... Yuqirida déyilgendek majungying ürümchidin üzül-késil yéngilip qara sheherge kelgendin kéyin ilidin qéchip kuchargha kelgen 5000 tunggan eskirini öz quwwetlirige qoshup téximu bek küch toplighanidi... Rus bombardimanidin qachqan majungying mart éyining axirliri kashgherge keldi. 10 Mingdin köpraq eskiri bar idi. 28- Martta yéngisargha hujum qildi. Front qumandani qérindishim nurehmed, shiddetlik mudapi'edin songre yéngisar qelesde muhasirige élinip mudapi'ege ötti. Bu xewerni alghan yene bir qérindishim géniral abdullah, sabit damolla we géniral mehmut eskerliri bilen yingisargha chapti. Bu xewerni anglighan majungyingmu muhim qoshuni bilen keldi. 1- Aprél urush bashlidi. Uzaq ötmestin géniral mehmutning eskerliri daghilip qachti. Géniral abdullah urushqa qumandaqliq qiliwatqanda kechraq shehid boldi we eskerliri perishan boldi. Géniral nurmuhemmet 3000 kishilik quwwiti bilen yalghuz qaldi we sherqi türkistan tarixida körülmigen qehrimanliq bilen élishti. 10- April, 10 ming düshmen bilen boghushqan qehriman nurehmed 2500 eskiri bilen bille shehid boldi..."

Eger iqlil qurban özini bir türk dep qarisa, u waqit tungganlarning, sherqi türkistan türklirige qarshi élip barghan bu xiyanet we qetli'amliri heqqide tomlarche kitap yézishi kérek. Emma u éhtimal "tagham" dep qobul qilghan tungganlargha qarshi bir lam jim démeydu-yu, sherqi türkistanda "xojilar dewri" dep bilingen chagh heqqide bir doktorluq maqalisi we arqidin bir ömür boyi dingha düshmenlik qilishtin chekinmigen. Buning bilenla qalmighan iqlil qurban, isa ependi bilen qérishishni özige wezipe qiliwalghan. Sen qurban bolghin u dahiygha, chünki sen heqqingde peqetla "köp qusurluq insan iken" déyishtin bashqa bir kelime aghzidin chiqmighan, qelimidin qeghezge tökülmigenidi(42).

Axirida, hés qilishimche aliptékin a'ilisining sükünati ajizliqidin emes aliyjanabliqidin kelmekte. Emma iqlil ependi(!) Ning shuni bilishini isteymenki, aliptékin a'ilisi bir türkiyedur, bir islam alemidur, bir türk dunyasidur. Exlaq we wijdan igisi, heq we heqqaniyet tereptari, ilmiy netijilerni qobul qilalaydighan, keng kölemlik izdenmey turup qolgha qelem almaydighanlar bar bolghanche, iqlil qurbangha qilghinining xata ikenlikini eskertidighanlar haman chiqqusidur. Merhum muhammed emin bughra, xitaylar bilen "qelem kürishi"ni yaxshi qilatti. Nedin bileyli kün kélip sherqi türkistan üchün bir xitay bilen emes belki xitay musulmanining ewladi bilen qelem kürishi qilishimizni...


____________
1. Sherqi türkistanda "bey" emes "beg" déyilidu. Türkiyede bolsa hürmet yüzisidin "bey, beyefndi, sayin..." dégendek sözler bilen xitab qilinidu. Buning bilen birlikte isa yüsüp aliptékin, sherqi türkistanda "isa ependim\efendim" dep bilinidu. Iqlil qurban yazmisida mazaq qilghandek qilip "sa beg" dep isa yusup alptékinni qesten közge ilmasliqqa kirishkenki, hés qilishimche bu qiliqi özining adimiylikinimu namayen qilmaqta. Isa yusup aliptékin we dostlirigha "ependim" déyilgenliki bilen munasiwetlik qarang: xizirbék gheyretullah "yiraqlargha balam", muherrir, ömer qul, toker neshriyati, istanbul 2009, 70- bet.
2.Http://www.haberiniz.com.tr/yazilar/koseyazisi46090-Isa.Beg-Kimdir.html/15.02.2012
3. Isa ependi heqqide özüm nurghun qétim paranglashqan oghulliri erkin, arslan we ilghar eliptékinlermu bu sözlerni testiqlighanidi.
4. Iqlil qurban diniy köz qarishlirini eslimide shu jümliler bilen ipade qilidu. Eslimisde atisi heqqide yézip: "... U dinini bek yaxshi köretti, men bolsam dinni peqet yaxshi körmeytim. Arimizda bunchiwala itiqad zidliqi bolishigha qarimay bir birimizni yaxshi körettuq. Atam ömür boyi namizini, rozisini héch qaza qilmighan biri bolishigha baqmay, manga birer qétimmu namaz qil, roza tut dégenlikini esliyelmeymen" we esirining bashqa bir yéride; "... Istanbuldin ayrilghandin béri qanchilik waqit öttikin, belki bir yaki ikki yil, mehmet pakalin we hakki dursun yildiz ikkisining arqimu-arqa rak késili wejidin ölgenlikini anglidim we oylandim: manga qilghanliri yüzidin allah jajisini bériptu désem bolatti, lékin allah dep bir itiqadim bolmighanliqi üchün, bundaq bir qarghashni toghra we jayida tapmidim ...". Qarang: iqlil qurban, heqiqetler we yalghanlar; eslimiler ekis etkenler (1943-2007) , enqere 2007, 30-, 31-, 200- betler.
5. Ayrim qarang: iqlil qurban, yalghanlar we heqiqetler, 189- bet
6. Prof. Doktor alimjan inayetning hayati we ilmi tetqiqatliri üchün qarang: http://akademik.ege.edu.tr/?Q=tr/bilgiler&id=1399 we yene qarang: www.alimcaninayet.com
7. Dotsént doktor erkin ekremning hayati we ilmi tetqiqatliri üchün qarang:
Http://www.sde.org.tr/YazarDetay.aspx?YazarID=34/22.02.2012.
 8. Dotsént doktor erkin emetning hayati we ilmi tetqiqatliri üchün qarang:
Http://www.biyografıi.net/kisiayrinti.asp?Kisiid-4509/22.02.2012
9. Ayrim qarang: iqlil qurban, yalghanlar we heqiqetler, 189- bet.
10. Ayrim qarang: iqlil qurban, yalghanlar we heqiqetler, 189- bet.
11. Hijaz qurultiyigha a'it belgiler axiplirimizda saqlanghan. Qarang, qoshumche 1
12. Isa yüsüp aliptékin teripidin yézilghan we eslimiliri élan qilghinimiz ikki jildliq esiride özining dahiy yaki jengchi ikenlikige da'ir bir mezmun yoqtur. Qizqquchilarning közdin kechürishi üchün qaralsun: sherqi türkistan dawasi, marifet neshriyati, istanbul 1981 (erebchige terjime qilinghan bolup mekkede 5000 parche basturulup tarqitilghan. Sherqi türkistan insaniyettin yardem soraydu (türkche); :tömür perde arqisidiki sherqi türkistan", milli türki'istan,LXXIV, (1951) 23–27- betler; bu maqalining kéngeytilgen shekli tömür perde arqisidiki musulmanlar nami bilen élan qilnghan. (Erebche bésilghan bu eser kéyinche malaysiye hökümiti teripidin öz tillirigha terjime qildurulup 25 ming nusxa basturup tarqitilghan); esir sherqi türkistan üchün  I-II (isa yüsüp aliptékinning eslimisining 1949- yilighiche bolghan bölümini öz ichige alghan eser M. Ali Taşçı teripidin neshrge teyyarlanghan we 1985- yili sherqi türkistan neshriyat merkizi teripidin élan qilinghan. Bu eser teripimizdin qayta közdin kechürülüp esir sherqi türkistan üchün-I, isa yüsüp alptékinning milli küresh eslimiliri nami bilen neshrge teyyarlinip berikan neshriyati teripidin 2010- yili qayta basturulghan. Oxshashla isa yüsüp aliptékinning 1949–1980- yillar arisi qismi yene bizche hazirlanghan esir sherqi türkistan üchün-II, isa yüsüp aliptékinning milli küresh eslimiliri namida 2007- yili basturulghan.) resimlik sherqi türkistan (türkche, erebche, ingilizche); büyük türkistan heqqide muxtra (türkche, erebche, ingilizche); sherqi türkistaning hör dunyagha chaqiriqi (türkche, erebche, ingilizche); unutulghan sherqi türkistan, seha neshriyati, istanbul 1992.
13. Iqlil qurban, yalghanlar we heqiqetler, 189- bet.
14. Qarang: ibtida'i (bashlanghuch) mektepler üchün  oqushluq, nenjing 1948.
15. Ayrim qarang: iqlil qurban, yalghanlar we heqiqetler, 189- bet.
16. Iqlil qurbanning adawet, nepret we xusumetlirini chüshünüsh üchün uni tonighanlar bilen, türkiyege her bare kelginide erkin alptékin we merhum arslan aliptékin ependiler bilen uzun uzun söhbetlerde bolghanidim. Bezide özümni uning ornigha qoyup, waqi'elerge uning közi bilen qarashqa tirishqan chaghlirim bolghan. Lékin iqlil qurbanning shu halini izah qilalighudek bir kelime tapalmidim. Bu ehwal taza bolsa u kishide allah itiqadi bolmighanliqidin, buning bilen baghlinishliq halde wijdan we exlaq yoqsuli bolghanliqindin bolsa kérek dégen qana'etke keldim.
17. Ayrim qarang: iqlil qurban, yalghanlar we heqiqetler, 189- bet; sélishturush üchün qarang: sherqi türkistan üchün küresh, enqere 1995, 40- bet.
18 .  Jungxu'a mingoning qurghuchisi.
19. Bu heqte tepsili mezmun üchün qarang: ömer qul, esir sherqi türkistan üchün-I, isa yüsüp alptékinning milli küresh eslimiliri, berikan neshriyati, enqere 2010. 298- Bet.
20. Ayrim qarang: iqlil qurban, yalghanlar we heqiqetler, 287- bet we dawami.
21. Burhan shehidi, shynjyangda otken elli jil, béyjing 1984.
22. Burhan shehidi, shinjangdiki 50 yilim, milletler neshriyati, béyjing 1999, 502- bet.
23. Muhammed emin bughra, sherqi türkistan tarixi, jughrapiyisi we hazirqi ehwali, istanbul 1952. 55- Bet.
24. Eserde bérilgen bu yil tarixi éhtimal metbe xata wejidin mushundaq bolup qalghandur. Tarixi waqi'eler isa yüsüp aliptékinning 1932- yilidin itibaren merkizi xtaygha barghanliqini otturigha qoymaqta. Qarang: ömer qul, esir sherqi türkistan üchün-I, 213- bet.
25. Waqit géziti üchün birinchi qétimliq lozan ténchliq kélishimi söhbetlirige diqqet qilghan ehmet shükrü esmer, 1949–1950 -yillar arisida   metbe we neshriyat bash mudiriliqida bolghan. Bir waqitta zamanisining ulus gézitide tashqi siyaset heqqide yazma yazghan we  kona gézitchi bolghan a. Shükrü. Esmer, amérikida kolumbiye unwérstitida qanun oqughan. Döletler huquqi we siyasiy tarix saheside doktorluq alghan esmer, türkiyege qaytip qisqa waqit ingiliz tili oqutquchiliqi qilghan we 1954- yili enqere uniwérsitisi siyaset fakultitigha profissor salahiyitide atalghan. Ehmet shükrü esmer  heqqide melumat üchün qarang: prof doktor ehmet shükrü esmerge atap, enqere uniwérsititi siyaset fakultiti  neshri, enqere 1981.
26. Mehmud muhiti heqqide melumat üchün qarang: ömer qul, osman batur sherqi türkistan milli küreshi (1911-1955) istanbul uniwérsititi sotsi'ologiye inistituti doktorluq ilmiy maqalisi istanbul 2009, bundin bashqa, u dewirde yüz bergen hadiseler bilen munasiwetlik keng uchur üchün qarang: ömer qul: osman batur xan, sherqi türkistan köchmenler jemiyiti neshri, istanbul 2011. Bu'undin bashqa burhan shehidi, seypidin ezizi we muhemmet ruhi uyghur tilgha élip ötken mezmunlar bilen munasiwetlik keng uchur üchün qarang:
Linda Benson, The Ili Rebellion, M.E. Sharpe Inc., Armonk, New York, 1990, 128-67 .bet
Yaponlarning gherbi we sherqi türkistan rehberliri bilen baghlighan alaqiliri heqqide tepsilatlar, qarang:
Lars Erik Nyman, Great Britain and Chinese,Russian and Japanese Interests in Xinjiang, Munksgaard, Kopenhag 1977.
27. Zikir qilinghan ikki yazma üchün qarang: sherqi türkistan mesililiri, yash türkistan, 106-bet (1939), 5–6-betler (4280-4281) "bir isimsiz risalining ichki yüzi" yash türkistan, 116-117-betler, (1939), 50–51- betler, (4785-4786)
28. Tilgha élinghan mektupning esil nusixisi arxibimizda saqlanmaqta. Eng bashta iqliq qurban we qiziqquchilarning paydilinishi üchün emgikimizning qushumchilar qismigha köpeytilgen nusxisini qoyduq. Qarang: qoshumche-2.
29. Tilgha élinghan dewirdiki waqi'eler we mehmud muhiti bilen munasiwetlik uchurlar üchün qarang: esir sherqi türkistan üchün-I, 334-bet we dawami. Oxshash mu'ellip: "osman batur we sherqi türkistan milliy kürishi", 133-bet, 393- eskertish; türkistan shehidleri, sh t küchmenler jemiyiti neshri, istanbul 1969, 46-bet; A.D.W. Forbes, sherqi türkistandiki jeng kattiliri (sherqi türkistanning 1911-1949 arisi siyasiy tarixi), (enwer jan terjimisi) sh t w neshri miyunxin 1990, 458-459- betler.
30. Iqlil qurban buninggha oxshighan jümlilerni yalghanlar we heqiqetler (189- bet) dégen kitabida: " ... Ghuljida sherqi türkistan jumhuriyiti qurulghandin kéyin (1944), bu qétim isa begni yene xitaydin ürümchige iberip musteqilliqqa qarshi teshwiqat wastisi süpitide qollinidu..." deydu. Iqlil qurbanning jüylimilirining bir bashqa shekli ise bu waqi'eler bilen munasiwetlik otturigha qoyghan melumatlirida mewjuttur. Zamanisida yüz bergen ishlargha obéktipliq bilen qaralghanda isa ependining 1945- yili sherqiy türkistangha qaytalighanliqini we ghulja milliy herkitige qarshi bolmighur héchqandaq pa'aliyetke ishtirak qilmighanliqi herkim körüp yételeydu. Halbuki ghulja rehberlirini xitaylar bilen söhbet üstilige olturushqa zorlighanmu moskwadur. Bundin bashqa, zikir qilinghan dewirni toghra bahalash üchün dunya siyasitinimu yaxshi bilish kérek. Meslen bu söhbetler bashlashtin awwal échilghan yalta yighinining sherqi türkistanning teqdirige qandaq tesir körsetkenlikinimu yaxshilap tetqiq qilish zörür. Zamanisining siyasiy waqi'eliri we yalta yighini bilen munasiwetlik qarang: ömer qul, : "osman batur we sherqi türkistan milliy kürishi tarixi", 320- bet, 267- eskertish; melumatlarni sélishturush üchün qarang: li shéng, junggo shinjangning ötmüshi we bugünki ehwali, (shü shinyö terjimisi), shinjang xelq neshriyati, ürümchi 2006, 165-bet;
G. A. Lensen, “Yalta and the Far East”, The Meaning of Yalta, ed. J. L. Snell, Baton Rouge 1956,b  150; E. R. Stettinius, Roosevelt and the Russian: The Yalta Conference, London 1950, b. 28.
31. Bu dewrning waqi'eliri bilen munasiwetlik keng melumat üchün qarang: ömer qul, "osman batur we sherqi türkistan milliy kürishi tarixi", 184- bet, 255-257- eskertish, 186, 192-193, 206, 209-210, 307, 309, 316-317, 321, 323, 330, 332-333, 336-337, 343, 402- betler. Bundin bashqa qarang: elixan töre saghuni, türkistan qayghusi, (qutluqxan-édiqut shakirow-oghuz doghan terjimisi), Wüzburg 2006; yilmaz hüseyni oghlu polat, "elixan töre saghuni we uning sherqi türkistanning azatliqi heqqidiki kürishi", bésilmighan doktorluq maqalisi, kafkaz uniwérstiti, baku 1999 (ezerbeyjan).
32. Haji yaqup anat, sherqi türkistanda milletperwelik heriketliri: maqaliler, (hazirlighan: soner yalchin), enqere 2005, 20-bet we dawami. Gerche iqlil qurbangha köre haji yaqup anatmu isa ependidek xitayperesttur. Hés qilishimizche, iqlil qurbanning neziride isa ependini söygen we qollighanlarning hemmisi xitayperesttur. Iqlil qurban yalghanlar we heqiqetler (196—197- betler) dégen kitabida isa yüsüp alptékin we haji yaqup anatqa hujum qilghanda: "ghaljir we yalghanchi haji yaqup anat, turghun almasqimu hujum qilishi mumkin idi, lékin uning dunyadiki nam-shöhritidin hiyiqip, péqirap kélip abdukerim abbasofqa hujum qilghan we özining xitayperestlikini yoshurush üchün uning rusperestlik (rusqa choqunidighan) bilen eyipligen. (Anat, 2002, 11-13- betler). Ejeba rusperestlik özi warisi bolghan isa ependi bilen özidek xitayperestliktin (xitaygha choqunidighan) téximu yamanmu? Exmetjan qasimi we abdukerim abbasoflar anat töhmet qilghandek "rusperest" bolsa idi sherqi türkistan jumhuriyitining rehbiri bolalmighan, rus-xitay hemkarliqi bilen öltürülmigen bolatti (qurban, 1992: 87). Exmetjan qasimi we abdukerim abbasoftin tarix bétidin yer alghan we ewladtin ewladqa yetküzilidighan "sherqi türkistan jumhuriyiti" déyilidighan bir meniwi miras qaldi. Isa yüsüp alptékindin we haji yaqup anatning arqisidin "xitayperest" we "xa'in" deydighan qarghish qaldi" démekte. Peqetla bu neqil üstidin qarighinimizda iqlil qurbanda bir kishilik meslisi barliqi opochuq otturigha chiqmaqta. Tunji bolup anat üchün bérilgen menbe qismida zikir qilinghan bette bundaq bir töhmet yoqtur. Ikkinchisi abdukerim abbasofning sowét riyasetide ikenliki ochuq-ashkare. Üchinchisi allahqa itqad qilmaydighan bir kishining qelimidin "meniwi miras" tebirini qeyerge qoyghanliqini chüshinish besi müshküldur. Bundin ötüp, diniy bir atalghu we islamning shertliridin biri bolmish "qurban" tegatini qandaq élip yüridu? Haji yaqup anatning tilgha élinghan eserliri üchün qarang: soner yalchin, haji yaqup anat: hayatim we mujadelem, özqan metbe'echilik, enqere 2003; sherqi türkistanda milletperwelik heriketliri: maqaliler, (hazirlighan: soner yalchin), enqere 2005; abdukerim abbasof heqqide qarang: ömer qul, "osman batur we sherqi türkistan milliy kürishi tarixi", 187-188, 206, 330- betler, 294, 407- eskertish, 331, 336- betler. Uchurlarni sélishturush üchün qarang: Forbes,, tilgha élinghan eser, 360- bet; li shéng, tilgha élinghan eser, 166- bet; baymirza hayit, türkistan döletlirining milli mujadeleliri tarixi, türk tarix komititi, enqere 1995, 330- bet. Gökche yükselen abdurrezzaq, "qanlarini siyaq qilghanlar", kökbayraq, san 80, qeyseri 2007, 10- bet.
33. Seypidin ezizi, ömür dastani, béyjing 1997.
34. Erk géziti üchün qarang: qoshumche-3.
35. Muhemmed ruhi uyghur, türkistan, waqf neshriyati, qarachi 1953, 26- bet.
36. U dewir waqi'eliri we burhan shehidi heqqide qarang: ömer qul, "osman batur we sherqi türkistan milliy kürishi", 170- bet 182- eskertish, 206, 218, 228, 230- betler, 462- eskertish, 233-234, 335, 344, 356-357, 360, 363-364, 367, 385, 389- betler.
37 Bu eser teripimizdin uyghurchidin türkchige aghdurulup töwediki nam bilen élan qilindi:
“(Ülke Tarihi) Baturlar: Doğu Türkistan Millî Mücadele Tarihi: 1930-1949” (Berikan yayınevi, Ankara 2009)
38. Mejmu'ening taqiwétilishige, mallarning musadire qilinishigha da'ir höjjet üchün qarang: qoshumche-4.
39. Xitay musulmanlargha sherqiy türkistanda tungan yaki döngen déyilidu. Bugün xitay chégrisi ichide tunganlar eng köp olturaqlashqan yer, sherqi türkistanni öz ichige alghan gherbi shimal rayonidur. Tunganlarning étning terkibi heqqide a. Zekiy welidi toghan (umumiy türk tarixigha kirish, enderun neshriyati, istanbul 1981, 150- bet): "mongghul dewridin qalghan we kéyinche sherqi türkistanda yüz bergen hadiselerde shimaliy xitaygha bérip olturaqlashqan we xitaylashqan musulman türk we mongghul terkibler döngen nami bilen tonulatti" démekte. A. Rejep baysun turkistanli (türkistan milli heriketliri, istanbul 1943, 187-bet), bolsa tunganlarning eslide uyghur ikenlikini bayan qilmaqta. Muhemmed emin bughra ("sherqi türkistangha da'ir", türk kültürü, san 21, (1964), 101-bet) bolsa XIX esrning bashlirida shenshi ölkisi dongguwen shehride yür bergen musulman isyanining basturulishidin kéyin xitay musulmanlirining sherqi türkistangha sürgün qilinghanliqini, zamanning ötüshi bilen bulargha döngen déyilishke bashlighanliqini bayan qilmaqta. Sélishturung: iqlil qurban, sherqi türkistan jumhuriyiti: 1944-1949, enqere 1992, 19- bet, 41- eskertish.
40. Sherqi türkistanda tunganlar we ularning pozitsiyesi we heriketliri heqqide qarang: ömer qul, "osman batur we sherqi türkistan milliy kürishi", bet IV, 5-6, 29- 31, 29 not 3, 39 not 55, 40-41, 48, 53, 55, 60, 62, 63 not 68, 63 not 70, 68 not 73, 64-70, 66 not 85, 68 not 97-98, 69 not 103, 72, 75, 77, 79-84, 80 not 161, 84 not 176, 86-87, 90-100, 98 not 237, 99 not 240, 95 not 220, 96 not 221, 97 not 229, 102-107, 109-110, 110 not 276, 112, 113 not 300, 114-118, 120-121, 125-136, 125 not 361, 126 not 370, 127 not 373, 130 not 385 143-147, 144 not 48, 145 not 51, 145 not 53, 152, 156, 166, 168, 172-173, 173 not 205, 192 not 302, 205-206, 206 not 372, 216, 222, 230 not 463, 232 not 473, 238-239, 250, 254 not 58, 329, 335 not 317, 365-66, 369, 396-97
41. M. E. Bughra, sherqi türkistan, 36, 44-45- betler.
42. Iqlil qurban, yalghanlar we heqiqetler, 207- bet


       
Antwort | Gesprächsfaden
Diese Nachricht in verschachtelter Ansicht betrachten
|

Re: Iqlil qurban we biljirlashliri

Tarim
Yaxshi jawap boptu.